Tyfu gyda’r coed: 7 syniad syml ar gyfer dysgu addysg grefyddol i ddisgyblion iau’r ysgol gynradd

Tyfu gyda’r coed: 7 syniad syml ar gyfer dysgu addysg grefyddol i ddisgyblion iau’r ysgol gynradd 

Mae Lat Blaylock, golygydd y cylchgrawn RE Today, yn dadlau bod rhaid i addysg grefyddol fod yn syml, fel y gall unrhyw athro deimlo’n hyderus i ddysgu’r pwnc. Ond dylai hefyd fod yn greadigol, rhag iddo fod yn ddiflas. I roi’r ddadl ar waith, dyma saith dull o gyflwyno’r thema addysg grefyddol boblogaidd ‘tyfu’ i ddosbarth y babanod, gan ddefnyddio coed fel thema. Cysylltwch y gwaith â meddwl am roddion a rhoi, diolch a chanmol. Mae coed o wir bwys mewn crefydd – bu’r Iesu farw ar un, a chafodd y Bwdha oleuedigaeth dan un arall. Roedd Muhammad, y proffwyd Islamaidd olaf, wrth ei fodd gyda gwerddon a chlywodd Moses, yr arweinydd Iddewig, lais Duw yn dod o berth yn llosgi.

Yn gyntaf, beth mae coed yn ei roi i ni?

Mae Solomon, sy’n 4 oed, wrth ei fodd yn mynd i’r clwb garddio ar ôl ysgol, pan fydd y diwrnod cyfnod sylfaen wedi dod i ben. Dywed wrth ei dad-cu fod ‘coed yn bwysig iawn oherwydd eu bod yn rhoi ocsigen i ni’. Dechreuwch y gwaith hwn trwy ofyn i’r plant feddwl am rai o’r pethau mae coed yn eu rhoi i ni. Heb goed, ni fyddai gennym afalau, concyrs, pensiliau, papur, teganau pren na dodrefn, dim cysgod rhag yr haul, dim coedwigoedd, dim lle i adar wneud eu nythod ac yr unlle i glychau’r gog dyfu. Nodwch fod coed yn cymryd amser i dyfu – fel plant mewn gwirionedd. Byddai cylchoedd coed (rhai go iawn neu luniau o rai) yn dangos i’r plant pa mor hir mae coeden yn ei gymryd i dyfu. Gofynnwch i’r plant a oes ganddynt hoff goeden: ble? pam? Beth maen nhw’n ei wneud wrth y goeden honno?

Yn ail, cyflwynwch y stori

Defnyddiwch stori wych Shel Silverstein, sef ‘The Giving Tree’ (gallwch ei phrynu ar Amazon am tua £6, neu ei gwylio ar YouTube). Mae’n adrodd hanes bachgen bach yn dringo coeden mae’n ei charu ac yn chwarae ynddi, a chasglu afalau. Mae’r goeden yn rhoi afalau iddo, yn ogystal â hwyl, cysgod a lle i chwarae, canghennau i siglo arnynt a phren i adeiladu cartref. Wrth iddo dyfu, mae’r bachgen angen mwy, ac oherwydd bod y ‘goeden rhoi’ yn caru’r bachgen, mae’r rhoddion yn dal i ddod. Mae’r bachgen yn cerfio calon ar ei  rhisgl i ddathlu ei gariad cyntaf, ac yna un diwrnod mae’r bachgen yn penderfynu teithio, ac eisiau adeiladu cwch i hwylio ynddi. Mae’n torri’r goeden i adeiladu’r cwch, gan adael boncyff ar ôl, ac yn hwylio i ffwrdd i’w ddyfodol. Ymhen blynyddoedd, daw’r bachgen yn ei ôl, bellach yn hen ŵr. Dywed y goeden wrtho: “Does gen i ddim ar ôl i’w roi i ti.” Ateba’r hen ŵr, “Dydw i ddim angen llawer: dim ond lle tawel i eistedd a gorffwys.” Yna dywed y goeden, “Wel, mae boncyff hen goeden yn lle da i eistedd arno a gorffwys. Tyrd fachgen, eistedd i lawr a gorffwys.” Eistedda’r hen ŵr yn y cysgod ac mae boncyff yr hen goeden yn hapus.

Yn drydedd: trafodwch y stori

Mae’r rhain yn gwestiynau da i ddod o hyd i’r ystyron sy’n deillio o’r stori.

  • Pa ran oeddech chi’n ei hoffi orau?
  • Oedd unrhyw ran o’r stori’n fwy trist na’r rhan pan dorrwyd y goeden?
  • Beth roddodd y goeden i’r bachgen?
  • Oedd y goeden yn hapusach ar ôl rhoi’r rhoddion?
  • Fyddai’n well gennych chi fod y goeden neu’r bachgen yn y stori hon?
  • Pa bethau eraill gall coed eu rhoi i bobl?
  • Beth mae ein rhieni neu’r bobl sy’n gofalu amdanom yn eu rhoi i ni?
  • Ai rhoi neu dderbyn sy’n ein gwneud yn fwyaf hapus? Yn yr ysgrythur Gristnogol (ac mewn seicoleg  gadarnhaol), awgrymir ei bod yn fwy bendithiol rhoi na derbyn.

Yn bedwaredd, chwaraewch rhai gemau rhoi

Dyma dair enghraifft:

  • Dangoswch i’r plant sut i ‘daflu gwên’ Rhowch wên fawr, ac esgus ei sychu oddi ar eich wyneb gyda’ch llaw, yna ei thaflu at rywun arall. Mae’r wen yn eu taro yn eu hwynebau, ac mae’n rhaid iddynt wenu, yna’i thaflu at rywun arall.
  • Rhannwch y disgyblion yn grwpiau o 5, a gofyn iddynt anfon ‘diolch’ o amgylch y grŵp: diolch am fod yn gyfeillgar, diolch am wneud i bobl chwerthin, diolch am ymuno pan fyddwn yn chwarae, diolch am gymryd tro yn briodol, diolch am rannu, helpu, gwenu ac yn y blaen. Rwy’n diolch i chi, a chithau’n diolch i mi.
  • Trefnwch y disgyblion yn barau. Gofynnwch iddynt gynllunio meim, yn cynnwys dwy olygfa, sef rhoi anrheg sy’n dderbyniol i rywun, yna rhoi anrheg nad yw’n dderbyniol ganddynt. Anogwch hwy i feimio rhywbeth sy’n ei gwneud yn amlwg beth yw’r ddwy anrheg – rhowch enghreifftiau iddynt, e.e. eliffant, powlen enfawr o jeli, neidr neu focs o siocledi. Gwahoddwch wirfoddolwyr i berfformio’u meim a thrafodwch sut rydym yn rhoi rhywbeth a sut rydym yn derbyn rhywbeth.

Atgoffwch y plant o’r ‘goeden rhoi’. Un o themâu’r stori yw ‘aberth’. Mae ein rhieni a’n gofalwyr yn aml yn dangos i ni beth yw ystyr cariad trwy aberthu. Ydi hynny’n eu gwneud yn hapus? Byddant yn cytuno bod hynny’n aml yn eu gwneud yn hapus. Nid yw plant yn ymwybodol o roddion gan rieni a gofalwyr yn aml, nes byddant wedi tyfu ac yn eu trosglwyddo i’w plant eu hunain, genhedlaeth yn ddiweddarach. Mae athrawon yn rhoi hefyd, a does neb yn sylwi ar hynny, felly gwyliwch eich athro i weld beth mae’n ei roi i eraill. Ysgrifennodd Sant Ignatius o Loyola weddi enwog sy’n gofyn i Dduw ein dysgu “i roi a pheidio â chyfrif y gost”. Pam fyddai rhywun yn gofyn hyn? 

Yn bumed, ewch allan a chwilio am goeden i’r dosbarth ei rhannu

Ewch â’r plant allan i’r iard a gofynnwch iddyn nhw: pa un yw’r goeden fwyaf?  Ewch â’r plant i sefyll o’i hamgylch, a dywedwch wrthynt fod y goeden hon hefyd yn ‘goeden rhoi’. Beth mae’r plant yn dybio y mae’r goeden wedi ei roi? Edrychwch i fyny i’r canghennau, a gwylio’r goeden am ychydig. Beth mae’r goeden yn ei roi i chi wrth i chi edrych arni? Gofynnwch i’r plant syllu i’r goeden (yn hytrach nag edrych iddi), a gadael i’w dychymyg redeg yn wyllt. Os hoffech eu hysgogi, gofynnwch iddyn nhw pa adar sydd wedi bod yn eistedd yn y goeden? Pwy fyddai wedi ei phlannu a gofalu amdani? Pwy fyddai wedi mwynhau bod yn ei chysgod neu’n hoffi edrych arni? Os oes gennych ddodrefn pren a meinciau, ewch atynt i ddangos i’r plant fod coeden wedi tyfu amser maith yn ôl, ac wedi rhoi ei choed i wneud y fainc a’r ffrâm ddringo.

Yn chweched, gwnewch rywfaint o waith ar arddodiaid:

Gofynnwch i’r plant ddefnyddio’r arddodiaid i lunio brawddegau am goed: beth sydd yn, am, ar, dros, drwy, dan, i, o,, wrth, heb, hyd, gan y goeden? Gallai hyn amlygu nifer y ffyrdd mae coed yn ddefnyddiol i wiwerod ac adar, pryfed a phobl. Gall hefyd gysylltu â rhywfaint o waith llythrennedd. Rhowch lun o’r goeden i’r plant a gofyn iddynt dynnu llun rhywbeth yn, ar, dan, dros, drwy ac wrth y goeden. Mae addysg grefyddol dda yn aml yn cysylltu â llythrennedd, ond weithiau mae’r llythrennedd yn cymryd drosodd. Yn yr enghraifft hon, gwnewch yn siŵr bod y cwestiynau a’r addysgu crefyddol ac ysbrydol yn dod i’r amlwg.

Yn seithfed, symudwch o ddysgu am brofiad dynol at ddysgu oddi wrth grefydd

Gall y gwaith hwn yn awr fynd i sawl cyfeiriad.

Tu B’Shevat yw gŵyl blwyddyn newydd coed Iddewig, pan fydd y coed sy’n blaguro gyntaf yng ngwlad Israel yn deffro o gwsg y gaeaf ac yn dechrau cylchred newydd o ddwyn ffrwyth. Y flwyddyn nesaf, bydd yn cael ei ddathlu ddydd Iau, 8 Chwefror, 2012. Mae pobl Iddewig yn aml yn plannu coed ar y diwrnod hwn, ac yn dathlu angen a chariad y ddynoliaeth at goed drwy fwyta salad ffrwythau – esboniwch i’r plant beth sy’n digwydd yn yr ŵyl hon. Gallwch hefyd rannu salad ffrwythau â’r plant hefyd.

Mae  gŵyl Gristnogol y cynhaeaf, a ddethlir yn yr hydref, yn bwnc bosib arall y gellir ei astudio. Ac mae stori’r ‘Three Trees’ yn bwnc addas arall, sy’n archwilio’r pethau pren a ddefnyddiodd yr Iesu: preseb, cwch a chroes.

Coeden fel gwrthrych goleuedig. Mae’r goeden yn symbol pwerus yn y grefydd  Fwdhaidd hefyd: cafodd Siddhartha Gautama oleuedigaeth wrth iddo eistedd dan goeden Bodhi, ac mae’r man yn Bodh Gaya lle cafodd yr oleuedigaeth yn ganolfan pererindod enwog hyd heddiw. Beth mae pobl yn gobeithio’i gyflawni drwy wneud pererindod o’r fath?

Dewch â changen i mewn i’r ystafell ddosbarth, neu goeden ffug, a gofynnwch eto: beth mae coed yn ei roi i ni? Cysgod, ffrwythau, papur, unrhyw beth a wneir o bren, surop masarn, rwber a heddwch! Gofynnwch i bob plentyn wneud deilen i’w rhoi ar y goeden, fel arwydd o ddiolch i – wel, pwy bynnag – Duw, y bydysawd neu’r goeden rydym yn ei charu. Efallai yr hoffech ddweud wrth y dosbarth fod rhai pobl yn diolch i Dduw am ddail, coed a ffrwythau, eraill yn diolch i’r fam ddaear, ond os nad ydych yn ddiolchgar i rywun neu rywbeth, efallai y byddwch yn waeth eich byd. Mae bod yn ddiolchgar yn beth iach.

Lat Blaylock

www.retoday.org.uk